कांदा महिलांना रडवणार? शंभरीच्या उंबरठ्यावर भाव!
जुन्या साठ्याचा कांदा संपत आला; नवीन लाल कांद्याला नोव्हेंबरची प्रतीक्षा | महाराष्ट्रात किरकोळ दर ५० ते ७० रुपयांवर | लासलगावपासून पुण्यापर्यंत आवक घटल्याने तेजी
पुणे : कांद्याने पुन्हा एकदा सर्वसामान्यांच्या स्वयंपाकघराचे बजेट बिघडवण्यास सुरुवात केली आहे. गेल्या आठवडाभरात कांद्याच्या दरात किलोमागे १० ते १५ रुपयांची वाढ झाली असून, पुण्यासह अनेक शहरांमध्ये चांगल्या प्रतीचा कांदा ५० ते ७० रुपये किलो दराने विकला जात आहे. आवक आणखी घटली आणि मागणी कायम राहिली तर कांदा शंभरीच्या दिशेने वाटचाल करणार का, असा प्रश्न आता ग्राहकांसमोर उभा राहिला आहे.
केंद्र सरकारच्या ताज्या माहितीनुसार देशातील एकूण कांदा उत्पादन २०२५-२६ मध्ये सुमारे ३०७.३७ लाख टन राहण्याचा अंदाज आहे. सरकारने देशात कांद्याची एकूण उपलब्धता सध्या चिंताजनक नसल्याचे म्हटले आहे. तरीही जुन्या साठ्याची प्रतवारी खालावणे, बाजारातील चांगल्या प्रतीच्या कांद्याची कमी आवक आणि नवीन खरीप कांदा बाजारात येण्यास असलेला कालावधी यामुळे किरकोळ बाजारातील दर काही काळ चढे शकतात.
महाराष्ट्राचा कांदा देशभराचा आधार
कांद्याच्या उत्पादनात महाराष्ट्र देशात पहिल्या क्रमांकावर आहे. २०२४-२५ मध्ये देशाच्या कांदा उत्पादनात महाराष्ट्राचा वाटा ४४.०७ टक्के, तर मध्य प्रदेशाचा १४.४४ टक्के होता. महाराष्ट्रानंतर मध्य प्रदेश, कर्नाटक, गुजरात, राजस्थान, बिहार, उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल, आंध्र प्रदेश आणि ओडिशा ही प्रमुख उत्पादक राज्ये आहेत.
महाराष्ट्रातील प्रमुख कांदा उत्पादन पट्ट्यात नाशिक, अहिल्यानगर, जळगाव, पुणे, सातारा आणि सोलापूर या जिल्ह्यांचा समावेश होतो. केंद्र सरकारनेही हे जिल्हे महाराष्ट्रातील कांदा उत्पादन क्लस्टर म्हणून नमूद केले आहेत. यामध्ये नाशिकचा कांदा देशाच्या बाजारपेठेतील सर्वात महत्त्वाच्या पुरवठा केंद्रांपैकी एक आहे.
नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव, पिंपळगाव बसवंत, येवला, निफाड, सटाणा, देवळा, दिंडोरी आदी बाजारपेठा कांदा व्यापारासाठी प्रसिद्ध आहेत. अहिल्यानगरमध्ये श्रीगोंदा, पारनेर, कर्जत, जामखेड, राहुरी, संगमनेर परिसरातून मोठ्या प्रमाणात कांदा बाजारात येतो. पुणे जिल्ह्यात जुन्नर, आंबेगाव, खेड, शिरूर आणि इंदापूर हे महत्त्वाचे पट्टे आहेत.
महाराष्ट्रातच एवढा कांदा; तरी भाव का वाढतोय?
सरकारी अंदाजानुसार उत्पादन मोठे असले तरी बाजारात एखाद्या क्षणी उपलब्ध असलेला कांदा आणि वर्षभरात उत्पादित झालेला कांदा हे एकच नसते. कांदा वेगवेगळ्या हंगामात येतो आणि त्यातील काही साठवला जातो. त्यामुळे जुन्या कांद्याचा साठा कमी होत असताना आणि नवीन कांद्याची आवक अद्याप पुरेशी सुरू झालेली नसताना तात्पुरती टंचाईसदृश परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
सध्या महाराष्ट्रातील अनेक बाजारपेठांमध्ये चांगल्या प्रतीच्या कांद्याची आवक कमी असल्याने दराला आधार मिळत आहे. पावसामुळे साठवलेल्या कांद्याच्या प्रतवारीवर परिणाम झाल्याने बाजारात खराब किंवा कमी प्रतीच्या कांद्याचे प्रमाणही वाढले आहे.
पुणे बाजारात ९० ते १०० गाड्या
पुण्याच्या श्री छत्रपती शिवाजी मार्केट यार्डात दररोज सुमारे ९० ते १०० गाड्यांमधून कांद्याची आवक होत असल्याची व्यापाऱ्यांची माहिती आहे. अहिल्यानगरमधील श्रीगोंदा, पारनेर, कर्जत, जामखेड तसेच पुणे जिल्ह्यातील मंचर, खेड, शिरूर आणि आंबेगाव या भागांतून कांदा पुणे बाजारात येत आहे.
घाऊक बाजारात दहा किलो कांद्याला सुमारे ३५० ते ४२० रुपये दर मिळत असल्याची व्यापाऱ्यांची माहिती आहे. त्यानंतर वाहतूक, वर्गीकरण, व्यापारी मार्जिन आणि किरकोळ विक्रीचे खर्च वाढत जात असल्याने ग्राहकांना चांगल्या प्रतीच्या कांद्यासाठी ५० ते ७० रुपये किलोपर्यंत मोजावे लागत आहेत.
दरम्यान, ताज्या बाजारमाहितीत २९ ऑगस्टला महाराष्ट्रातील काही बाजारांत कांद्याचे कमाल दर ४,००० ते ५,३०० रुपये क्विंटलपर्यंत गेलेले दिसतात. पुणे-मोशी, पिंपरी, सोलापूर, अहिल्यानगर, नाशिक आणि सांगलीच्या बाजारांतही दरांमध्ये मोठी तफावत दिसत आहे. म्हणजेच कांद्याचा एकच दर नसून गुणवत्ता, बाजारपेठ आणि आवकेनुसार दर बदलत आहेत.
महाराष्ट्रात बाहेरच्या राज्यांतूनही कांदा येतो
महाराष्ट्र हा देशाचा मोठा कांदा उत्पादक असला तरी वर्षभराची मागणी भागवण्यासाठी बाजारपेठा इतर राज्यांतील कांद्याशीही जोडलेल्या आहेत. विशेषतः मध्य प्रदेश, कर्नाटक आणि गुजरात या प्रमुख उत्पादक राज्यांमधून देशाच्या विविध बाजारपेठांत कांदा येतो. या राज्यांमध्येही कांद्याचे मोठे उत्पादन पट्टे आहेत. म्हणजेच मुंबई-पुण्यासारख्या बाजारपेठांमध्ये महाराष्ट्रातील कांद्याबरोबर इतर राज्यांतील कांदाही मागणी, गुणवत्ता आणि हंगामानुसार पोहोचू शकतो.
भारतात परदेशातूनही कांदा येतो; पण प्रमाण अत्यल्प
‘कांदा आयात होतो’ हे खरे असले तरी भारताची कांद्याची गरज मोठ्या प्रमाणावर आयातीवर अवलंबून नाही. २०२४ मध्ये भारताने ताजा कांदा व शॅलट्स मिळून सुमारे ९,४०६ टन आयात केला. त्यातील जवळपास ८,८९८ टन अफगाणिस्तानातून आला. त्यानंतर इराण आणि इजिप्तमधूनही कांदा आला. मागील अधिकृत व्यापार आकडेवारीत २०२३-२४ मध्ये भारताने सुमारे २०,५१७ टन कांदा आयात केला होता. त्यात अफगाणिस्तानचा वाटा सर्वाधिक होता; इराणमधूनही आयात झाली होती. त्यामुळे भारतातील कांद्याच्या किरकोळ दरावर परदेशी आयातीपेक्षा देशातील उत्पादन, हंगाम, साठा, आवक, निर्यात आणि वाहतूक यांचा मोठा प्रभाव असतो.
सध्या देशात किती कांदा उपलब्ध?
याचे उत्तर दोन भागांत समजून घ्यावे लागेल.
केंद्र सरकारच्या ४ जुलै २०२६च्या माहितीनुसार, देशातील कांद्याची दैनंदिन मंडी आवक ५० हजार टनांपेक्षा जास्त, तर महाराष्ट्रातील आवक ३० हजार टनांपेक्षा जास्त होती. त्या वेळी महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरातमध्ये साठवलेला कांदाही पुरेसा असल्याचे सरकारने सांगितले होते. मात्र, ३० ऑगस्ट २०२६ रोजी देशात किंवा महाराष्ट्रात विक्रीसाठी नेमका किती टन कांदा शिल्लक आहे, असा दररोज अद्ययावत एकच अधिकृत ‘उपलब्ध साठा’ आकडा सार्वजनिकपणे उपलब्ध नाही. याउलट, केंद्र सरकार बाजारातील दर नियंत्रित करण्यासाठी बफर साठ्यातील कांदा विविध शहरांकडे पाठवत आहे. नाशिकहून दिल्लीकडे ‘कांदा एक्स्प्रेस’द्वारे ४५० टन कांदा पाठवण्यात आला असून, २०२५-२६ मध्ये अशा रेल्वे वाहतुकीद्वारे सुमारे ८८ हजार टन कांदा १६ शहरांमध्ये पाठवण्यात आला होता.
कांदा महागण्यामागे परदेशी मागणीही एक कारण
भारतीय कांद्याला परदेशातही मोठी मागणी आहे. २०२५-२६ मध्ये भारताने सुमारे १५.४८ लाख टन ताजा कांदा निर्यात केला. मलेशिया, श्रीलंका, संयुक्त अरब अमिराती, नेपाळ, बांगलादेश, कतार आणि कुवेत ही प्रमुख बाजारपेठ आहेत. म्हणूनच महाराष्ट्रातील कांद्याला देशांतर्गत मागणीबरोबरच निर्यातीची मागणीही असते. मात्र निर्यात ही एकमेव किंवा थेट कारण म्हणून सध्याच्या किरकोळ दरवाढीकडे पाहणे योग्य ठरणार नाही.
कांद्याच्या कोणकोणत्या जाती?
भारतात लाल, पांढरा, पिवळा अशा रंगांनुसार आणि हंगामानुसार अनेक जाती आहेत. प्रमुख जातींमध्ये अॅग्रीफाउंड डार्क रेड, अॅग्रीफाउंड लाइट रेड, एनएचआरडीएफ रेड, अॅग्रीफाउंड व्हाइट, अॅग्रीफाउंड रोज, अॅग्रीफाउंड रेड, पूसा रत्नार, पूसा रेड आणि पूसा व्हाइट राउंड यांचा समावेश होतो. निर्यातीसाठी काही पिवळ्या जातींचीही लागवड केली जाते. महाराष्ट्रासाठी ICAR-डायरेक्टोरेट ऑफ अनियन अँड गार्लिक रिसर्चने भीमा रेड, भीमा सुपर, भीमा डार्क रेड, भीमा राज, भीमा शक्ती, भीमा किरण, भीमा श्वेता, भीमा शुभ्रा आणि भीमा सफेद यांसारख्या सुधारित जाती विकसित केल्या आहेत. विशेषतः भीमा शक्ती ही महाराष्ट्रातील उशिरा खरीप आणि रब्बी हंगामासाठी शिफारस केलेली असून तिची साठवणक्षमता पाच ते सहा महिन्यांपर्यंत असल्याचे ICARने नमूद केले आहे.
कांदा किती दिवस महाग राहणार?
सध्याच्या परिस्थितीत नोव्हेंबरपर्यंत कांद्याचे दर चढे राहण्याची शक्यता व्यापारी आणि बाजारातील जाणकार व्यक्त करत आहेत. याचे प्रमुख कारण म्हणजे जुन्या कांद्याचा साठा कमी होणे आणि नवीन खरीप लाल कांद्याची आवक पुरेशा प्रमाणात सुरू होण्यासाठी लागणारा कालावधी. ताज्या बाजार विश्लेषणातही नोव्हेंबरपर्यंत दर मजबूत राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र, कांदा शंभर रुपये किलोवर जाणारच, असा निष्कर्ष सध्या काढता येणार नाही. नवीन खरीप कांद्याची आवक अपेक्षेपेक्षा चांगली झाली, केंद्राचा बफर साठा मोठ्या प्रमाणावर बाजारात आला किंवा आवक वाढली तर दरात अचानक नरमाईही येऊ शकते.
साठा असूनही ग्राहकांच्या डोळ्यात पाणी का?
कांद्याची साखळी शेतापासून ग्राहकापर्यंत पोहोचेपर्यंत अनेक टप्प्यांतून जाते. शेतकऱ्याकडील साठा, बाजारातील आवक, प्रतवारी, साठवणूक, वाहतूक, घाऊक व्यापार, किरकोळ व्यापार आणि ग्राहकांची मागणी या प्रत्येक घटकाचा अंतिम दरावर परिणाम होतो. त्यामुळे देशात कांद्याचे उत्पादन भरपूर असतानाही एखाद्या काळात बाजारातील चांगल्या प्रतीच्या कांद्याची उपलब्धता कमी झाली की दर झपाट्याने वाढू शकतात. सध्याची परिस्थिती त्याचाच नमुना असल्याचे दिसते.
कांदा बाजाराचा आढावा
-
महाराष्ट्राचा राष्ट्रीय उत्पादनातील वाटा :४४.०७ टक्के (२०२४-२५)
-
महाराष्ट्रातील प्रमुख उत्पादन पट्टा :नाशिक, अहिल्यानगर, जळगाव, पुणे, सातारा, सोलापूर
-
देशाचे २०२५-२६ अंदाजित उत्पादन :३०७.३७ लाख टन
-
अखिल भारतीय दैनिक मंडी आवक :५० हजार टनांपेक्षा अधिक — केंद्राच्या ४ जुलैच्या माहितीनुसार
-
महाराष्ट्रातील दैनिक मंडी आवक :३० हजार टनांपेक्षा अधिक — त्याच सरकारी माहितीनुसार
-
पुण्यात किरकोळ दर :चांगल्या प्रतीसाठी सध्या सुमारे ५० ते ७० रुपये किलो
-
परदेशातून भारतात कांदा :प्रामुख्याने अफगाणिस्तान; काही प्रमाणात इराण, इजिप्त आदी देश
-
भारताचा प्रमुख कांदा निर्यात बाजार :मलेशिया, श्रीलंका, यूएई, नेपाळ, बांगलादेश, कतार, कुवेत
-
दर तेजीत राहण्याचा संभाव्य कालावधी :नवीन खरीप कांद्याची आवक वाढेपर्यंत, म्हणजे साधारण नोव्हेंबरपर्यंत; मात्र हा अंदाज आहे, हमी नाही.
कांदा व्यापाऱ्यांचा अंदाज काय?
“किरकोळ बाजारात चांगल्या प्रतीच्या कांद्याला ६० ते ७० रुपये किलो दर मिळत आहे. मागणीच्या तुलनेत आवक कमी आहे. साठवणुकीतील जुना कांदा संपत आला असून नवीन लाल कांद्याचा हंगाम नोव्हेंबरमध्ये सुरू होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे पुढील काळात दर तेजीत राहण्याची शक्यता आहे. नवीन खरीप कांद्याची आवक वाढली, तर दराला लगाम लागू शकतो; उलट पावसाचा परिणाम लागवड आणि उत्पादनावर झाला किंवा चांगल्या प्रतीच्या जुन्या कांद्याचा साठा आणखी वेगाने संपला तर दरातील तेजी अधिक काळ टिकू शकते. म्हणून सध्याचा खरा प्रश्न ‘देशात कांदा आहे की नाही?’ एवढाच नसून ‘ग्राहकाला हवा असलेला चांगल्या प्रतीचा कांदा, योग्य वेळी आणि किती प्रमाणात बाजारात पोहोचतो?’ हा आहे. आणि याच पुरवठा-मागणीच्या गणितावर पुढील काही आठवड्यांत कांद्याची किंमत ठरणार आहे.
संजयशेठ खांडगेपाटील, कांदा व्यापारी, जुन्नर तालुका
