दररोजच्या धावपळीला सरावलेली मुंबई जणू बारा दिवसांसाठी थांबली होती. लोकलच्या गर्दीत, रस्त्यांच्या वाहतुकीत, गल्लोगल्लीतल्या मंडपांमध्ये, घराघरांतल्या आरतीत आणि भक्तांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळाच उत्साह दिसत होता. कुठेतरी ढोल-ताशांचा गजर सुरू होता, कुठेतरी “गणपती बाप्पा मोरया”चा जयघोष कानावर पडत होता, तर कुठेतरी शांतपणे बाप्पाच्या चरणी डोळे मिटून बसलेला भक्त दिसत होता.
बाप्पा म्हणजे केवळ मूर्ती नव्हे. ते या शहराच्या भावनेचा एक भाग आहेत. म्हणूनच गणरायाचे आगमन झाले की मुंबईचे वातावरणच बदलून जाते. पहाटेपासून रात्रीपर्यंत रस्त्यांवर वेगळीच लगबग असते. घरातून निघताना बाप्पाच्या दर्शनासाठी जाणाऱ्या कुटुंबांची घाई, हातात फुलांचे हार घेऊन धावणारे भक्त, डोक्यावर नवसाचे मोदक किंवा प्रसाद घेऊन जाणारे भाविक, आणि गणेशाच्या दर्शनासाठी लागलेल्या लांबच लांब रांगा… या सगळ्यात एक विलक्षण समाधान दडलेले असते.
काही रांगा तासांच्या असतात, काही त्याहूनही मोठ्या. पाय दुखतात, उन्हाचा त्रास होतो, गर्दीचा कंटाळा येतो; पण बाप्पाचे दर्शन जवळ आले की त्या सगळ्या त्रासाचे काहीच वाटत नाही. चेहऱ्यावर पुन्हा उत्साह येतो. डोळ्यांत चमक येते. आणि समोर गणरायाची मूर्ती दिसताच मनात एकच भावना उमटते—“इतका वेळ थांबण्याचे सार्थक झाले.”
मुंबईच्या प्रसिद्ध गणेश मंडळांपासून ते एखाद्या छोट्याशा गल्लीतल्या साध्या मंडपापर्यंत, प्रत्येक ठिकाणी भक्तीचे रंग वेगळे असतात. कुठे भव्य सजावट असते, कुठे सामाजिक संदेश देणारे देखावे असतात, कुठे पारंपरिक आरास असते; पण त्या सगळ्यांच्या केंद्रस्थानी एकच असतो—आपला गणराया.
या बारा दिवसांत मुंबईतील आवाजांनाही एक वेगळे रूप येते. रोजच्या हॉर्नच्या कर्कश आवाजावर ढोल-ताशांचा नाद मात करतो. ट्रॅफिकच्या गोंधळात आरतीचे सूर मिसळतात. रात्री उशिरापर्यंत जागणाऱ्या शहराला बाप्पाच्या आरतीतून जणू एखादी शांत ऊर्जा मिळते.
गणपतीच्या आगमनाचा दिवस म्हणजे तर प्रत्येक घरासाठी आनंदाचा सण. बाप्पाला घरी आणताना घरातील वातावरणात एक वेगळीच प्रसन्नता असते. लहान मुलांच्या डोळ्यांत कुतूहल असते, मोठ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान असते आणि घरातील ज्येष्ठांच्या मनात आठवणींची गर्दी असते. “आपल्या लहानपणीचा गणपती…” म्हणत जुन्या आठवणी निघतात. काही घरांमध्ये पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेली परंपरा जपली जाते. एखाद्या घरात पहिल्यांदाच बाप्पा येतो आणि त्या घराचा आनंद शब्दांच्या पलीकडे जातो.
बाप्पा आले की घरातील वातावरण बदलते, हे तर खरेच; पण मनातील वातावरणही बदलते. काही दिवसांसाठी का होईना, माणूस स्वतःच्या चिंतांपासून थोडा दूर जातो. रोजच्या आयुष्यातील ताण, कामाचा दबाव, नात्यांमधील गुंतागुंत, भविष्याची काळजी—हे सगळे बाप्पाच्या चरणी ठेवून तो हलका होतो. “बाप्पा, सगळं तुझ्यावर सोपवलं,” एवढे म्हटले तरी मनाला आधार मिळतो. कदाचित हाच गणेशोत्सवाचा सर्वांत मोठा आध्यात्मिक अर्थ असावा.
गणरायाच्या रूपाकडे पाहताना आपल्याला बुद्धी, विवेक, संयम आणि नम्रतेची आठवण होते. मोठे मस्तक म्हणजे मोठा विचार, मोठे कान म्हणजे अधिक ऐकण्याची क्षमता, आणि लहान डोळे म्हणजे एकाग्रतेची शिकवण—या प्रतीकांमधून बाप्पा जणू आपल्याला सांगत असतात की, आयुष्य केवळ धावण्याचे नाव नाही; तर थांबून स्वतःकडे पाहण्याचेही नाव आहे.
आणि मग येतो तो दिवस… विसर्जनाचा. “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!” हा जयघोष जितका उत्साह देतो, तितकाच मनाच्या एका कोपऱ्यात हळूच चटका लावून जातो. बारा दिवसांपासून ज्या बाप्पाच्या दर्शनाची सवय झाली होती, ज्यांच्या आरतीने दिवसाची सुरुवात आणि शेवट होत होता, ज्यांच्या समोर मनातील सुख-दुःख सांगत होतो, तेच बाप्पा आता निरोप घेत असतात. विसर्जनाच्या मिरवणुकीत हजारो लोक असतात. ढोल-ताशे असतात. गुलाल असतो. नृत्य असते. जयघोष असतो. उत्साह असतो. पण या सगळ्याच्या मागे प्रत्येक भक्ताच्या मनात एक हळवी भावना असते.
“बाप्पा, आता खरंच जातोयस?”
मूर्ती पाण्यात विसर्जित होते आणि काही क्षणांसाठी मन सुन्न होते.
पण कदाचित बाप्पा आपल्याला याच क्षणी जीवनाचा एक मोठा धडा देऊन जातात—जे आले आहे, ते एक दिवस जाणार आहे. भेट झाली की विरहही असतो. रूप नष्ट होते; पण भावना नष्ट होत नाहीत.
म्हणूनच गणपतीचे विसर्जन म्हणजे शेवट नव्हे.
ते एका नव्या सुरुवातीचे प्रतीक आहे.
बाप्पा आपल्या घरातून गेले, पण त्यांनी मागे ठेवलेली ऊर्जा, भक्ती, आशा आणि सकारात्मकता आपल्यासोबत राहायला हवी. त्यांच्या मूर्तीचे विसर्जन होते; पण त्यांनी दिलेली शिकवण आपल्या मनात विसर्जित व्हायला नको.
आणि आता…
उद्यापासून पुन्हा तेच रुटीन.
पुन्हा सकाळची घाई. पुन्हा लोकल पकडण्यासाठी धावपळ. पुन्हा रस्त्यांवरची वाहतूक. पुन्हा ऑफिस, व्यवसाय, घरची कामे, शाळा-कॉलेज, बैठका, डेडलाइन आणि रोजच्या जगण्याची गणिते.
कालपर्यंत ज्या रस्त्यावर “गणपती बाप्पा मोरया”चा आवाज घुमत होता, तिथे उद्यापासून पुन्हा हॉर्नचा आवाज ऐकू येईल. कालपर्यंत ज्या मंडपांमध्ये दिव्यांची रोषणाई होती, तिथे आता शांतता असेल. कालपर्यंत ज्या घरात सकाळ-संध्याकाळ आरतीचा सुगंध होता, तिथे पुन्हा रोजच्या आयुष्याची लगबग सुरू होईल.
पण कदाचित आपण थोडे बदललेले असू. कारण बाप्पा येतात ते फक्त बारा दिवसांसाठी नाहीत. ते आपल्याला वर्षभर पुरेल इतकी श्रद्धा देऊन जातात. ते सांगून जातात—अडचणी येतील, पण घाबरू नकोस. मन अस्थिर होईल, पण विश्वास सोडू नकोस. कितीही मोठी गर्दी असली तरी तुझा मार्ग शोध. कितीही मोठे दुःख असले तरी त्यातून बाहेर पडण्याची शक्ती तुझ्यात आहे.
म्हणूनच उद्यापासून पुन्हा तेच रुटीन असले, तरी त्या रुटीनकडे पाहण्याची आपली नजर बदलायला हवी.
बाप्पाच्या चरणी ठेवलेली चिंता पुन्हा डोक्यावर घेण्याऐवजी थोडी श्रद्धा सोबत घेऊया.
आरतीत म्हटलेली प्रार्थना केवळ मंदिरात किंवा मंडपात न ठेवता आपल्या वागण्यात आणूया.
गणरायासमोर केलेला संकल्प विसरू नये.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—माणसांमध्ये माणूसपण जपूया.
गणपती येतात, आपल्याला एकत्र आणतात आणि निघून जातात. त्यांच्या आगमनाने घर उजळते, त्यांच्या वास्तव्याने मन उजळते आणि त्यांच्या विसर्जनाने जीवनाचा अर्थ पुन्हा एकदा समजतो.
आज बाप्पा गेले आहेत. डोळ्यांत थोडी ओल आहे. कानात अजूनही ढोल-ताशांचा आवाज घुमतोय. मनात अजूनही आरतीचे सूर आहेत.
आणि ओठांवर एकच शब्द—
“गणपती बाप्पा मोरया… पुढच्या वर्षी लवकर या!”
कारण बाप्पा जात नाहीत…
ते फक्त मूर्तीच्या रूपातून निरोप घेतात.
आपल्या श्रद्धेत, आपल्या आठवणीत, आपल्या संस्कारांत आणि आपल्या मनात ते कायमचे राहतात. आणि म्हणूनच, उद्यापासून पुन्हा तेच रुटीन सुरू झाले तरी मनाच्या एका कोपऱ्यात बाप्पासाठी जागा कायम ठेवूया. कारण मुंबईला पुन्हा धावायचे आहे… पण आता त्या धावण्यात बाप्पाने दिलेली श्रद्धा, संयम आणि आशा सोबत असणार आहे.
- सौ. सुवर्णा संदीप खांडगेपाटील
- com@gmail.com