जगभर पृथ्वीचा ताप वाढतोय आणि येणारा काळ आणखी तापदायक ठरण्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. जगभरातील वाढत्या तापमानाच्या पार्श्वभूमीवर २०२६ हे वर्ष आतापर्यंतच्या सर्वाधिक उष्ण वर्षांपैकी एक ठरण्याची शक्यता संयुक्त राष्ट्रांच्या जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) व्यक्त केली आहे. विशेष म्हणजे, वाढत्या तापमानाला एल निनोची जोड मिळाल्यास उष्णतेचा तडाखा आणखी तीव्र होऊ शकतो. त्यामुळे उष्णतेच्या लाटा, दुष्काळ, अतिवृष्टी आणि पाणीटंचाईचे संकट जगासमोर अधिक गंभीर होण्याची भीती आहे.
तुर्कियेतील अंताल्या येथे सुरू असलेल्या COP३१ हवामान परिषदेदरम्यान ९ नोव्हेंबर रोजी WMO ने ‘स्टेट ऑफ द क्लायमेट अपडेट २०२६’ हा अहवाल प्रसिद्ध केला. त्यानुसार, २०१५ ते २०२६ हा कालावधी आतापर्यंतचा सर्वाधिक उष्ण १२ वर्षांचा कालखंड ठरण्याची शक्यता आहे. २०२३, २०२४, २०२५ आणि २०२६ ही वर्षे सर्वाधिक उष्ण वर्षांच्या यादीत पहिल्या चार क्रमांकांवर असण्याचा अंदाज आहे. यामध्ये २०२४ हे वर्ष आतापर्यंत सर्वाधिक उष्ण ठरले आहे.
जानेवारी ते सप्टेंबर २०२६ या नऊ महिन्यांत पृथ्वीचे सरासरी तापमान औद्योगिक क्रांतीपूर्व काळाच्या तुलनेत तब्बल १.४७ अंश सेल्सिअसने वाढले आहे. ही वाढ केवळ आकड्यांपुरती मर्यादित नसून तिचे परिणाम सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनावर होत आहेत. उन्हाचा वाढता तडाखा, पाण्याची कमतरता, पिकांचे नुकसान आणि बदलते पावसाचे चक्र ही त्याची गंभीर लक्षणे आहेत.
एल निनोमुळे उष्णतेचा तडाखा आणखी वाढणार?
हवामान बदलाच्या संकटात आता एल निनोची भर पडण्याची शक्यता आहे. प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान नेहमीपेक्षा वाढल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या या नैसर्गिक प्रक्रियेचा परिणाम जगभरातील हवामानावर होतो. WMO च्या अंदाजानुसार, एल निनोचा प्रभाव डिसेंबरपर्यंत अधिक तीव्र होऊ शकतो. त्याचे परिणाम २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत जाणवण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे पुढील वर्षी जागतिक तापमानात आणखी वाढ होण्याचा धोका व्यक्त करण्यात आला आहे.
समुद्रही तापला; किनारपट्ट्यांवर संकट
पृथ्वीवरील वाढत्या उष्णतेचा मोठा भार महासागर सहन करत आहेत. सलग दहाव्या वर्षी समुद्रातील उष्णतेने नवा विक्रम नोंदवला आहे. इतकेच नव्हे, तर १९९३ पासून उपग्रहाद्वारे मोजणी सुरू झाल्यापासून समुद्राची पातळी सर्वोच्च स्तरावर पोहोचली आहे. समुद्राचे पाणी गरम झाल्यामुळे त्याचा विस्तार होत आहे. त्यातच हिमनद्या आणि बर्फाचे थर वितळत असल्याने समुद्राची पातळी वाढत आहे. याचा सर्वाधिक धोका समुद्रकिनारी राहणाऱ्या नागरिकांना असून भविष्यात किनारपट्टीवरील भागांना पूर आणि समुद्राच्या पाण्याच्या अतिक्रमणाचा सामना करावा लागू शकतो.
मानवी हस्तक्षेपच तापमानवाढीचे प्रमुख कारण
कोळसा, पेट्रोल आणि नैसर्गिक वायू यांसारख्या इंधनांच्या अतिवापरामुळे वातावरणात उष्णता रोखून धरणाऱ्या वायूंचे प्रमाण वाढत आहे. परिणामी पृथ्वी अधिकाधिक तापत आहे. त्याचा परिणाम शेती, अन्नधान्य उत्पादन, पाणीपुरवठा आणि मानवी आरोग्यावर होत आहे. कुठे तीव्र उष्णतेच्या लाटा, तर कुठे अतिवृष्टी आणि दुष्काळ अशा टोकाच्या हवामान घटनांचा धोका वाढत आहे.
WMO च्या महासचिव सेलेस्टे साउलो यांनी वाढत्या टोकाच्या हवामान घटनांबाबत चिंता व्यक्त केली आहे. तर संयुक्त राष्ट्रांचे महासचिव अँटोनियो गुटेरेस यांनी हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन तातडीने कमी करण्याचे आणि जीवाश्म इंधनांवरील अवलंबित्व घटविण्याचे आवाहन केले आहे.
एकूणच, पृथ्वीचे वाढते तापमान हा भविष्यातील नव्हे, तर आजच्या पिढीसमोरील गंभीर प्रश्न बनला आहे. आज घेतलेली पर्यावरणपूरक पावलेच उद्याच्या पिढीला उष्णतेच्या वाढत्या संकटापासून वाचवू शकतील, असा स्पष्ट इशारा या अहवालातून मिळत आहे.
