उपयुक्त साठा ६१ टक्क्यांवर
पाणीकपातीचे संकट गडद
आठवड्यातून एक दिवस पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याच्या पर्यायावर विचार
स्वयंम खांडगेपाटील : Navimumbailive.com@gmail.com
नवी मुंबई : नवी मुंबई शहराची तहान भागविणाऱ्या मोरबे धरणातील पाणीसाठ्याची झपाट्याने होत असलेली घसरण आता चिंतेचा विषय ठरू लागली आहे. यंदा धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात गतवर्षीच्या तुलनेत कमी पाऊस झाल्याने उपलब्ध पाणीसाठ्यावर दबाव वाढला आहे. नोव्हेंबर महिन्यातही पावसाने दडी मारल्याने धरणातील साठ्यात नव्याने वाढ होण्याची शक्यता धूसर झाली आहे. त्यामुळे आगामी जून २०२७ पर्यंत शहराला पुरेसा पाणीपुरवठा करण्याचे मोठे आव्हान नवी मुंबई महापालिका प्रशासनासमोर उभे राहिले आहे. पाण्याचा दैनंदिन उपसा कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू असतानाच आठवड्यातून एक दिवस संपूर्ण पाणीपुरवठा बंद ठेवणे किंवा दिवसातून दोन वेळा पाणी मिळणाऱ्या भागांत एकाच वेळेस पाणीपुरवठा करण्याचे पर्याय प्रशासनाच्या विचाराधीन आहेत. अद्याप पाणीकपातीचा अंतिम निर्णय झालेला नसला तरी भविष्यातील पाणीटंचाईची चाहूल आतापासूनच लागली आहे.
मोरबे धरणाची कमाल पाणीपातळी ८८ मीटर असून, १६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी धरणातील पाणीपातळी ८३.३० मीटरपर्यंत खाली आली होती. धरणातील एकूण पाणीसाठा १४७.३८७ दशलक्ष घनमीटर म्हणजे ७७.२१ टक्के असल्याची नोंद होती. मात्र, त्यातील प्रत्यक्ष उपयुक्त पाणीसाठा ६१.१८ टक्क्यांवर होता. त्यानंतर मंगळवारी हा उपयुक्त साठा आणखी घसरून ६०.९० टक्क्यांवर पोहोचला. गतवर्षी याच कालावधीत धरणातील एकूण पाणीसाठा ९०.८३ टक्के होता. गतवर्षीच्या तुलनेत यंदाची परिस्थिती अधिक चिंताजनक असल्याचे या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते.
यंदा मोरबे धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात ३४९५.६० मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली आहे. गतवर्षीच्या तुलनेत हा पाऊस सुमारे ८२७ मिलिमीटरने कमी आहे. पावसाळा संपल्यानंतर नोव्हेंबर महिन्यात अद्याप पावसाची नोंद नसल्याने धरणातील पाणीसाठा वाढण्याऐवजी दररोजच्या वापरामुळे कमी होत आहे. आता उपलब्ध पाणीसाठा पुढील पावसाळ्यापर्यंत, म्हणजे जून २०२७ पर्यंत पुरविण्याचे नियोजन करणे प्रशासनासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे. त्यात उन्हाळ्यात पाण्याची मागणी वाढण्याची शक्यता लक्षात घेता पाण्याचे काटेकोर नियोजन करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
महापालिका प्रशासनाने यापूर्वीच पाणी बचतीच्या उपाययोजनांना सुरुवात केली आहे. मोरबे धरणातून होणारा दैनंदिन पाणीउपसा सुमारे ४८० दशलक्ष लिटरवरून ४०० दशलक्ष लिटरपर्यंत आणण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. म्हणजेच दररोज ८० एमएलडी पाण्याची बचत करण्याचे नियोजन आहे. मोठ्या निवासी संकुलांमध्ये दरडोई २५० लिटरपर्यंत होणारा पाणीवापर १५० लिटरपर्यंत मर्यादित करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. बेलापूर ते घणसोलीदरम्यान अधिक पाणी वापर होणाऱ्या भागांची ओळख करून काही ठिकाणी पाणीपुरवठ्याच्या वेळेतही बदल करण्यात आले आहेत. मात्र, केवळ पाणीउपसा कमी करून आगामी पावसाळ्यापर्यंतची गरज भागविता येईल का, याबाबत प्रशासनाला साशंकता आहे.
दुसरीकडे, नवी मुंबईच्या आसपासच्या शहरांमध्ये पाणीकपातीची अंमलबजावणी सुरू झाली आहे. सिडकोने २ नोव्हेंबरपासून आपल्या कार्यक्षेत्रात १५ टक्के पाणीकपात लागू केली असून, प्रत्येक नोडमध्ये आठवड्यातून एकदा २४ तास पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याचे नियोजन केले आहे. काही भागांत एक दिवसाआड पाणीपुरवठाही सुरू करण्यात आला आहे. ठाणे महापालिकेनेही १० टक्के पाणीकपात लागू करून दर सोमवारी सकाळी ९ ते मंगळवारी सकाळी ९ या वेळेत २४ तास पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे. राज्य शासनाने संभाव्य एल निनो आणि दुष्काळसदृश परिस्थिती लक्षात घेऊन उपलब्ध जलसाठ्याचे नियोजन ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत करण्याचे निर्देश दिले आहेत. त्यामुळे नवी मुंबईसह परिसरातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांसमोर पाणी व्यवस्थापनाचे आव्हान अधिक गंभीर झाले आहे.
नवी मुंबई महापालिका प्रशासनानेही पाणीपुरवठ्याबाबत दीर्घकालीन नियोजन करण्यास सुरुवात केली आहे. पाण्याची गळती रोखणे, अनधिकृत नळजोडण्या बंद करणे, पिण्याच्या पाण्याचा अनावश्यक वापर टाळणे यावर भर दिला जात आहे. सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांमधून उपलब्ध होणारे प्रक्रिया केलेले पाणी उद्याने, बांधकामे, वाहन धुलाई आणि रस्ते स्वच्छतेसाठी वापरण्याचे नियोजन आहे. यामुळे पिण्याच्या पाण्यावरील अतिरिक्त भार कमी करण्याचा प्रशासनाचा प्रयत्न आहे. मोरबेतील साठा टिकविण्यासाठी दैनंदिन पाणीउपसा कमी करण्याचा निर्णयही याच उपाययोजनांचा भाग आहे.
दरम्यान, मोरबे धरणातील उपलब्ध उपयुक्त पाणीसाठा, प्रत्यक्ष दैनंदिन वापर आणि आगामी महिन्यांतील संभाव्य मागणी यांचा आढावा घेण्यासाठी ३० नोव्हेंबर रोजी विशेष आढावा घेण्याचे नियोजन असल्याची माहिती महापालिकेच्या सार्वजनिक सूचनेतून समोर आली आहे. त्यानंतर उपलब्ध साठा पुढील पावसाळ्यापर्यंत पुरविण्यासाठी पाणीकपात कायम ठेवायची की नव्याने लागू करायची, याबाबत निर्णय घेतला जाणार आहे. त्यामुळे सध्या चर्चेत असलेला आठवड्यातील एक दिवस पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याचा पर्याय अंतिम निर्णयापर्यंत पोहोचलेला नाही.
दुसरीकडे, शहरातील पाणीपुरवठा नियोजनाबाबत पाणीपुरवठा समितीनेही प्रशासनाशी चर्चा सुरू केली आहे. समितीचे सभापती रविकांत पाटील यांनी येत्या दोन ते तीन दिवसांत पाणीपुरवठा विभागासोबत बैठक घेण्यात येणार असल्याचे सांगितले आहे. उपलब्ध पाणीसाठा, नागरिकांची गरज आणि आगामी उन्हाळ्यातील वाढता पाणीवापर लक्षात घेऊन योग्य निर्णय घेतला जाईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
एकंदरीत, मोरबे धरणातील पाणीसाठ्याची घट ही केवळ आकडेवारीपुरती मर्यादित राहिलेली नसून, आगामी उन्हाळ्यात नवी मुंबईकरांना पाणीटंचाईचा सामना करावा लागण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. जून २०२७ पर्यंत उपलब्ध पाणीसाठा पुरविण्यासाठी आतापासूनच काटेकोर नियोजन करणे आवश्यक आहे. पावसाळ्यात अपेक्षित पाऊस न झाल्याने निर्माण झालेली तूट, वाढती लोकसंख्या, उन्हाळ्यातील पाण्याची वाढती मागणी आणि दररोजचा पाणीउपसा या सगळ्यांचा विचार करता केवळ पाणीपुरवठ्याच्या वेळेत बदल करून प्रश्न सुटणार नाही. मोरबेतील प्रत्येक थेंबाचे नियोजन, पाण्याची बचत आणि पर्यायी स्रोतांचा प्रभावी वापर यावरच आगामी महिन्यांतील नवी मुंबईची जलसुरक्षा अवलंबून राहणार आहे.