वंतारा : प्राण्यांसाठी उभारलेले जगातील भव्य आश्रयस्थान

जखमी, आजारी आणि संकटात सापडलेल्या वन्यजीवांसाठी जामनगरमध्ये उभे राहिले अत्याधुनिक उपचार व पुनर्वसन केंद्र

वन्यजीवांच्या संवर्धनाची चर्चा झाली की अभयारण्ये, राष्ट्रीय उद्याने आणि जंगलांचे संरक्षण हे विषय प्रामुख्याने समोर येतात. मात्र, जंगलाबाहेर संकटात सापडलेल्या, जखमी झालेल्या, आजारी किंवा मानवी ताब्यातून मुक्त करण्यात आलेल्या प्राण्यांचे काय? या प्रश्नाला मोठ्या प्रमाणावर उत्तर देण्याचा प्रयत्न म्हणजे गुजरातमधील जामनगर येथे उभारलेले ‘वंतारा’.

रिलायन्स फाउंडेशनचा हा महत्त्वाकांक्षी वन्यजीव बचाव, पुनर्वसन आणि संवर्धन उपक्रम आहे. फेब्रुवारी २०२४ मध्ये वंताराची स्थापना करण्यात आली. रिलायन्स फाउंडेशनच्या मते, वंतारा हे केवळ प्राण्यांसाठी आश्रयस्थान नसून बचाव, वैद्यकीय उपचार, पुनर्वसन, संशोधन आणि प्रजाती संवर्धन यांना एकत्र आणणारे मोठे केंद्र आहे.

वंतारामागची संकल्पना

‘वंतारा’ हा उपक्रम रिलायन्स फाउंडेशनच्या ‘We Care’ या व्यापक तत्त्वज्ञानातून पुढे आला. रिलायन्स फाउंडेशनच्या मते, प्रत्येक सजीवाला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे आणि संकटात सापडलेल्या वन्यजीवांना वैज्ञानिक पद्धतीने उपचार व सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे हे या उपक्रमाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. वंताराचे नेतृत्व अनंत मुकेश अंबानी यांच्या पुढाकारातून होत आहे. 

जामनगरमध्ये तब्बल ३,५०० एकरांहून अधिक क्षेत्रावर हे केंद्र विकसित करण्यात आले आहे. विविध प्रजातींच्या गरजा लक्षात घेऊन त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाशी साधर्म्य असलेली निवासस्थाने आणि उपचार व्यवस्था येथे विकसित करण्यात आली आहे. 

बचावापासून पुनर्वसनापर्यंत

संकटात सापडलेल्या प्राण्यांना वंतारामध्ये आणल्यानंतर त्यांच्यासाठी केवळ उपचार केले जात नाहीत, तर त्यांच्या संपूर्ण पुनर्वसनाचा विचार केला जातो.

प्राण्याची वैद्यकीय तपासणी, आजाराचे निदान, उपचार, पोषण, मानसिक ताण कमी करणे, नैसर्गिक वर्तन पुन्हा विकसित होण्यासाठी आवश्यक वातावरण आणि त्यानंतर दीर्घकालीन पुनर्वसन अशी प्रक्रिया येथे राबवली जाते.

वंताराच्या अधिकृत माहितीनुसार, आतापर्यंत १.५ लाखांहून अधिक प्राण्यांना येथे बचाव व काळजी मिळाली असून २,००० हून अधिक प्रजातींची काळजी घेतली जात आहे. या कामासाठी पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांसह ३,५०० हून अधिक कर्मचाऱ्यांचे पथक कार्यरत आहे.

अत्याधुनिक पशुवैद्यकीय उपचार

वंताराची सर्वांत महत्त्वाची वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे येथे विकसित करण्यात आलेली विशेष पशुवैद्यकीय उपचार व्यवस्था.

केंद्रात २० हून अधिक अत्याधुनिक क्लिनिक्स असून वन्यजीवांसाठी विशेष बहुवैद्यकीय रुग्णालयाची व्यवस्था आहे. दक्षिण आशियातील वन्यजीवांसाठी सीटी स्कॅन आणि एमआरआय सुविधा उपलब्ध असल्याचे रिलायन्स फाउंडेशनच्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.

हत्तींसाठी स्वतंत्र मोठ्या क्षमतेचे रुग्णालय उभारण्यात आले आहे. त्यामध्ये आधुनिक उपचारांसोबत आयुर्वेदिक उपचार, हायपरबेरिक चेंबर, हायड्रोथेरपी, लेझर थेरपी आणि अॅक्युपंक्चर यांसारख्या पद्धतींचाही वापर केला जातो.

औषधांपासून संशोधनापर्यंत

वंतारामध्ये उपचार व्यवस्थेला पूरक म्हणून केंद्रीय औषधालय आणि पोषण केंद्रेही कार्यरत आहेत. विविध प्रजातींच्या शारीरिक गरजांनुसार आहार तयार करण्यावर विशेष भर दिला जातो.

याशिवाय वंतारा धीरूभाई अंबानी वन्यजीव संशोधन प्रयोगशाळेत आनुवंशिकता, पॅथॉलॉजी, मायक्रोबायोलॉजी आणि वन्यजीवांच्या आरोग्याशी संबंधित संशोधन केले जाते. या प्रयोगशाळेची दररोज ५,००० हून अधिक चाचण्या करण्याची क्षमता असल्याचे रिलायन्स फाउंडेशनच्या वार्षिक अहवालात नमूद आहे.

हत्ती संवर्धनाला विशेष प्राधान्य

वंताराच्या कामात हत्तींच्या बचावाला आणि पुनर्वसनाला विशेष स्थान आहे. मानवी वापर, सर्कस, भीक मागणे, लाकूड वाहतूक किंवा अयोग्य परिस्थितीत राहणाऱ्या हत्तींची सुटका करून त्यांना उपचार आणि अधिक नैसर्गिक वातावरण उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न येथे केला जातो.

याचे एक उदाहरण म्हणजे ‘मोहिनी’ नावाची हत्तीण. जम्मूमध्ये अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत राहिल्यानंतर तिची सुटका करण्यात आली आणि सप्टेंबर २०२३ पासून सुरू झालेल्या प्रक्रियेनंतर तिला वंतारामध्ये आणण्यात आले. येथे तिला इतर हत्तींच्या सहवासात पुनर्वसनाची संधी मिळाली. 

संकटग्रस्त प्रजातींच्या संवर्धनावर भर

वंताराचे काम केवळ जखमी प्राण्यांपुरते मर्यादित नाही. संकटग्रस्त प्रजातींचे संवर्धन आणि जैवविविधतेचे पुनरुज्जीवन हेदेखील या उपक्रमाचे महत्त्वाचे अंग आहे.

आशियाई सिंहासारख्या संकटग्रस्त प्रजातींच्या संवर्धनासोबतच जंगलात नामशेष झालेल्या किंवा स्थानिक पातळीवर घटलेल्या प्राण्यांच्या पुनर्स्थापनेवरही भर दिला जात आहे. गुजरात वन विभागासोबतच्या उपक्रमांतर्गत बर्डा वन्यजीव अभयारण्यात पुनर्वसन आणि पुनर्वन्यीकरणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेख रिलायन्स फाउंडेशनच्या अहवालात आहे. या प्रयत्नांत ५६ चितळांना जंगलात सोडणे हा महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

जखमी प्राण्यांबरोबरच माणसांचाही विचार

वन्यजीव संवर्धन करताना त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या माणसांचे जीवनही महत्त्वाचे आहे, ही भूमिका वंताराच्या उपक्रमात दिसते.

हत्तींचे मालक, माहूत आणि पूर्वी सर्कस, भीक मागणे किंवा लाकूड वाहतुकीसारख्या उपजीविकांवर अवलंबून असलेल्या समुदायांसाठी पर्यायी उपजीविकेचे कार्यक्रम राबवले जात असल्याचे रिलायन्स फाउंडेशनने नमूद केले आहे. त्यामुळे वन्यजीवांचे शोषण कमी करण्याबरोबरच संबंधित कुटुंबांना अधिक शाश्वत जीवनाचा पर्याय देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. 

पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन

वन्यजीवांसाठी केंद्र उभारताना पर्यावरणीय परिणामांचाही विचार करण्यात आला आहे. रिलायन्स फाउंडेशनच्या वार्षिक अहवालानुसार, वंताराच्या पर्यावरणीय उपक्रमांत २.५ कोटी झाडांची लागवड, औषधी वनस्पतींची लागवड आणि अक्षय ऊर्जेचा वापर यांचा समावेश आहे.

दोन वर्षांत मोठी वाटचाल

फेब्रुवारी २०२४ मध्ये वंताराची स्थापना झाल्यानंतर अल्पावधीतच या प्रकल्पाचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर झाला. २०२४-२५ च्या रिलायन्स फाउंडेशनच्या वार्षिक अहवालानुसार, ३,५०० एकरांहून अधिक क्षेत्र, १.५ लाखांहून अधिक प्राण्यांची काळजी, २,००० हून अधिक प्रजाती आणि ३,५०० हून अधिक तज्ज्ञ व कर्मचारी अशा प्रमाणात या उपक्रमाने कामाचा विस्तार केला आहे. 

या वाटचालीत बचाव आणि उपचारांसोबतच संशोधन, पोषण, पुनर्वसन, प्रजाती संवर्धन, पुनर्वन्यीकरण आणि समुदायाशी संबंधित कार्यक्रम यांचा समावेश वाढत गेला आहे.

भविष्यातील आव्हान

वंतारासारख्या मोठ्या प्रकल्पासमोर सर्वांत मोठे आव्हान म्हणजे मोठ्या संख्येने प्राण्यांची दीर्घकालीन काळजी, त्यांचे नैसर्गिक वर्तन जपणे आणि शक्य त्या ठिकाणी त्यांना योग्य अधिवासात परत पाठवणे. वन्यजीव बचाव ही केवळ प्राण्यांना सुरक्षित ठिकाणी आणण्याची प्रक्रिया नसून त्यांच्या प्रजातीचे आणि परिसंस्थेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याची जबाबदारी आहे.

यामुळे वंताराची खरी कसोटी केवळ किती प्राणी येथे आणले गेले यावर नाही, तर किती प्राण्यांचे आरोग्य सुधारले, किती प्राणी पुन्हा नैसर्गिक वातावरणात जाऊ शकले आणि जैवविविधता संवर्धनात त्याचा दीर्घकालीन परिणाम किती झाला यावर ठरणार आहे.

एक वेगळा दृष्टिकोन

भारतात वन्यजीव संवर्धनाची सरकारी यंत्रणा, वन विभाग, राष्ट्रीय उद्याने आणि स्वयंसेवी संस्था यांचे काम दीर्घकाळापासून सुरू आहे. अशा पार्श्वभूमीवर खासगी क्षेत्राच्या मोठ्या आर्थिक आणि तांत्रिक क्षमतेचा वापर करून वन्यजीव बचाव, उपचार आणि संशोधनासाठी एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा उभारण्याचा वंताराचा प्रयोग वेगळा ठरतो.

आज वंतारा हे जामनगरमधील एक मोठे प्राणी उपचार व पुनर्वसन केंद्र म्हणून पुढे आले असले, तरी त्याची संकल्पना त्यापलीकडे जाते—जखमी प्राण्याला उपचार, संकटात सापडलेल्या जीवाला सुरक्षितता, दुर्मीळ प्रजातीला संवर्धनाची संधी आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी जैवविविधतेचे संरक्षण हा त्याचा व्यापक उद्देश आहे.

वन्यजीव आणि माणूस यांच्यातील संघर्ष वाढत असताना अशा उपक्रमांचे महत्त्वही वाढणार आहे. वंताराची आतापर्यंतची वाटचाल ही त्या दिशेने झालेला एक मोठा प्रयोग मानता येईल.