धुक्यात हरवलेल्या घाटघर शाळेची गुणवत्तेच्या आकाशात भरारी!

डोंगर-दऱ्यांतली शाळा, पण गुणवत्तेची उंची आभाळाएवढी!

जयेश खांडगेपाटील : Navimumbailive.com@gmail.com

जिल्हा परिषद अध्यक्ष चषकाने शिक्षकांच्या धडपडीला सलाम!

दुर्गम आदिवासी भागातील घाटघर जिल्हा परिषद शाळेचा प्रेरणादायी प्रवास; ‘शाळा बदलली की गाव बदलते’चा प्रत्यय

४२ वरून ८६ पटसंख्या, शिष्यवृत्तीतील यश, ‘सायकल बँक’ ते सौरऊर्जा—शिक्षकांच्या जिद्दीला सलाम!

दुर्गम आदिवासी भागातील शाळेचा प्रेरणादायी कायापालट; शिक्षक, पालक, ग्रामस्थ, ग्रामपंचायत आणि सामाजिक संस्थांच्या लोकसहभागातून शिक्षणाचा नवा आदर्श

जुन्नर : डोंगर-दऱ्यांचा दुर्गम परिसर… प्रचंड पाऊस… दाट धुके… मर्यादित भौतिक सुविधा… आदिवासी कुटुंबांची आर्थिक परिस्थिती… अशा अनेक आव्हानांनी वेढलेल्या भागात एखादी शाळा केवळ सुरू ठेवणे हीच मोठी गोष्ट मानली जाऊ शकते. मात्र या सर्व अडचणींना संधीमध्ये बदलत विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सातत्याने नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबविणाऱ्या जुन्नर तालुक्याच्या पश्चिम पट्ट्यातील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, घाटघरने आज गुणवत्तेच्या क्षेत्रात स्वतःचा वेगळा ठसा उमटविला आहे.

या उल्लेखनीय कामाची दखल घेत घाटघर जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेला २०२६ चा पुणे जिल्हा परिषदेचा अध्यक्ष चषक पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. हा पुरस्कार म्हणजे केवळ एका शाळेचा सन्मान नाही, तर दुर्गम आणि आदिवासी भागात प्रतिकूल परिस्थितीत शिक्षणाची ज्योत तेवत ठेवणाऱ्या शिक्षकांच्या जिद्दीचा, पालकांच्या विश्वासाचा आणि ग्रामस्थांच्या लोकसहभागाचा गौरव आहे.

४२ वरून ८६… हा केवळ पटसंख्येचा आकडा नाही!

कधीकाळी अवघ्या ४२ विद्यार्थ्यांची पटसंख्या असलेल्या या शाळेने आज ८६ विद्यार्थ्यांपर्यंत मजल मारली आहे. दुर्गम आदिवासी भागातील जिल्हा परिषद शाळेच्या दृष्टीने ही वाढ अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जात आहे.

या बदलामागे सर्वप्रथम विद्यार्थ्यांचे आरोग्य, पोषण आणि शिक्षणाची गुणवत्ता या तीनही बाबींना समान महत्त्व देण्याची शाळेची भूमिका राहिली.

विद्यार्थ्यांचे आरोग्य उत्तम राहावे, कुपोषण दूर व्हावे आणि त्यांची शैक्षणिक गुणवत्ता वाढावी, यासाठी दर महिन्याला संदीप बिबवे यांच्या माध्यमातून खजूर, चिक्की, शेंगदाणे, फुटाणे आदी पूरक आहार उपलब्ध करून देण्यात आला.

विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याला मिळालेला हा आधार त्यांच्या शाळेतील उपस्थिती, उत्साह आणि शैक्षणिक कामगिरीतही दिसून आला. पालकांचा शाळेवरील विश्वास वाढत गेला आणि त्यातूनच ४२ विद्यार्थ्यांची पटसंख्या दुप्पट होण्याच्या दिशेने ८६ वर पोहोचली.

डोंगरवाटेवरील मुलींच्या शिक्षणाला ‘सायकल बँके’ची साथ

दुर्गम भागात शाळेपासून लांब राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना, विशेषतः मुलींना, शाळेत येताना प्रवासाचे मोठे आव्हान असते. हे आव्हान ओळखून घाटघर शाळेने ‘सायकल बँक’ हा अभिनव उपक्रम राबविला.

अविर ट्रेकर्सच्या माध्यमातून तब्बल २० सायकली उपलब्ध करून देण्यात आल्या. दूरवरून शाळेत येणाऱ्या मुलींना या सायकलींचा मोठा फायदा झाला.

हा उपक्रम केवळ वाहतुकीची सुविधा देणारा नसून, अंतरामुळे एखाद्या मुलीचे शिक्षण थांबू नये, तिच्या शाळेत जाण्याच्या वाटेतील अडथळा दूर व्हावा, या सामाजिक जाणिवेतून उभा राहिलेला उपक्रम आहे.

एम्पती फाउंडेशनकडून सुसज्ज इमारत

शाळेच्या भौतिक सुविधांमध्येही महत्त्वपूर्ण भर पडली आहे. एम्पती फाउंडेशनच्या माध्यमातून शाळेसाठी सुसज्ज इमारत बांधून देण्यात आली.

त्यामुळे विद्यार्थ्यांना अधिक चांगले आणि सुरक्षित शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध झाले. शाळेच्या विकासासाठी विविध सामाजिक संस्था आणि ट्रेकर्स यांच्या माध्यमातून मिळालेल्या मदतीमुळे ‘सरकारी शाळा म्हणजे सुविधा कमी’ हा समज मोडीत काढण्याचे काम घाटघर शाळेने केले आहे.

पुस्तकांच्या पलीकडचे शिक्षण; विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्तेला नवी दिशा

घाटघर शाळेतील शिक्षण केवळ पाठ्यपुस्तक आणि परीक्षेपुरते मर्यादित राहिले नाही. विद्यार्थ्यांची आकलन क्षमता, भाषिक कौशल्ये आणि सामान्यज्ञान वाढावे यासाठी नाविन्यपूर्ण सामान्य ज्ञान, इंग्रजी अध्ययन समृद्धी आणि मराठी भाषा समृद्धी यांसारखे उपक्रम राबवण्यात आले.

या उपक्रमांचा सकारात्मक परिणाम विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीवर झाला. विद्यार्थ्यांची आकलनक्षमता आणि गुणवत्ता वाढली असून शिष्यवृत्ती परीक्षेत विद्यार्थी पात्र ठरले.

दुर्गम आदिवासी भागातील विद्यार्थीही योग्य मार्गदर्शन, सातत्य आणि संधी मिळाल्यास गुणवत्तेच्या स्पर्धेत पुढे जाऊ शकतात, हे घाटघरच्या विद्यार्थ्यांनी सिद्ध केले आहे.

‘जीवधन सांस्कृतिक महोत्सव’ने गाव आणि शाळेला जोडले

विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना वाव मिळावा आणि स्थानिक संस्कृतीची जोपासना व्हावी, यासाठी शाळेत ‘जीवधन सांस्कृतिक महोत्सव’ हा उपक्रम राबविण्यात आला.

या महोत्सवामुळे विद्यार्थ्यांना आपल्या कला आणि संस्कृतीचे दर्शन घडवण्याची संधी मिळाली. विशेष म्हणजे या उपक्रमातून दरवर्षी सुमारे दीड लाख रुपयांची उलाढाल होत असून, त्यातून विद्यार्थ्यांसाठी विविध सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात.

म्हणजेच सांस्कृतिक उपक्रम हा केवळ मनोरंजनापुरता न राहता विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास आणि शाळेच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी लोकसहभागाचे प्रभावी माध्यम ठरला आहे.

धुकं, पाऊस आणि तरीही १०० टक्के उपस्थिती!

घाटघरचा परिसर हा हवामानाच्या दृष्टीने अत्यंत आव्हानात्मक आहे. प्रचंड धुके आणि मुसळधार पाऊस ही येथील नेहमीची परिस्थिती. अशा वातावरणातही विद्यार्थ्यांची शाळेतील उपस्थिती १०० टक्के असणे ही शाळेच्या कामाची सर्वात मोठी पावती म्हणावी लागेल.

विद्यार्थ्यांना शाळेबद्दल निर्माण झालेली आपलेपणाची भावना आणि पालकांचा वाढलेला विश्वास यामुळे हवामानाची प्रतिकूलताही शिक्षणाच्या आड येऊ शकली नाही.

सौरऊर्जेतून शाळेला नवी ऊर्जा

शाळेच्या ऊर्जा गरजा पूर्ण करण्यासाठी अ‍ॅक्टिवा कंपनीच्या माध्यमातून ७ किलोवॅट क्षमतेची सौरऊर्जा प्रणाली उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. यामुळे शाळेला पर्यावरणपूरक ऊर्जेचा पर्याय मिळाला असून विद्यार्थ्यांना स्वच्छ ऊर्जा, पर्यावरण संवर्धन आणि शाश्वत विकासाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळत आहे.

यासोबतच शाळेमध्ये स्वतंत्र परसबाग, उत्कृष्ट पोषण आहार आणि आरोग्यविषयक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत.

शाळेच्या विकासात ‘एकट्या शिक्षकां’पेक्षा ‘संपूर्ण गाव’ उभे राहिले!

घाटघर शाळेच्या यशामागील सर्वात महत्त्वाचा घटक म्हणजे लोकसहभाग.

विविध सामाजिक संस्था, ट्रेकर्स, ग्रामस्थ, ग्रामपंचायत, पालक आणि हितचिंतक यांनी शाळेच्या विकासासाठी वेळोवेळी सहकार्य केले. भौतिक सुविधा असोत, विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याचा प्रश्न असो, सायकली असोत किंवा शैक्षणिक उपक्रम—‘ही शाळा आमची आहे’ या भावनेतून गावाने शाळेच्या पाठीशी उभे राहण्याचे काम केले.

यामुळे घाटघर शाळा ही केवळ शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांची संस्था न राहता संपूर्ण गावाच्या सहभागातून उभी राहिलेली शिक्षण चळवळ बनली.

या यशामागे शिक्षकांची वर्षानुवर्षांची मेहनत

आज अध्यक्ष चषक हातात आला असला, तरी त्यामागे एका दिवसाची किंवा एका वर्षाची मेहनत नाही. माजी शिक्षक गिलबिले सर, श्री. शिंदे सर, श्री. प्रवीण घोलप सर आणि श्री. सुनील पाटील सर यांनी शाळेच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले आहे.

शाळेच्या मुख्याध्यापिका सौ. पुष्पलता उकिरडे मॅडम यांनी शाळेच्या कामकाजाला योग्य दिशा देत विविध उपक्रमांना पाठबळ दिले. उपक्रमशील शिक्षक श्री. प्रशांत लोखंडे यांनी नाविन्यपूर्ण उपक्रम राबविण्यात पुढाकार घेतला, तर पदवीधर शिक्षक श्री. भरत घोटकर यांनी शैक्षणिक गुणवत्तावाढीसाठी मोलाचे योगदान दिले. या सर्व शिक्षकांच्या प्रयत्नांना पालक, ग्रामस्थ, ग्रामपंचायत, विविध संस्था आणि ट्रेकर्स यांच्या सहकार्याची भक्कम साथ लाभली. त्यामुळेच घाटघर शाळेचा हा प्रवास यशस्वी होऊ शकला.

अध्यक्ष चषक म्हणजे पुरस्कार नव्हे, ग्रामीण शिक्षकांच्या जिद्दीची पावती!

घाटघर शाळेला मिळालेला पुणे जिल्हा परिषदेचा अध्यक्ष चषक हा एका ट्रॉफीपुरता मर्यादित नाही. तो ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील शिक्षकांच्या कार्याची दखल घेणारा सन्मान आहे.

शहरी भागातील मोठ्या सुविधा असलेल्या शाळांशी तुलना करण्याऐवजी उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करून विद्यार्थ्यांना चांगले शिक्षण देणे, समाजाला शाळेशी जोडणे आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासाचा विचार करणे, या दृष्टिकोनातून घाटघर शाळेने एक वेगळा आदर्श निर्माण केला आहे.

४२ वरून ८६ झालेली पटसंख्या, १०० टक्के उपस्थिती, शिष्यवृत्ती परीक्षेतील यश, २० सायकलींची सायकल बँक, पूरक आहार, सुसज्ज इमारत, ७ किलोवॅट सौरऊर्जा, परसबाग, आरोग्य सुविधा, भाषा व सामान्यज्ञानाचे उपक्रम, जीवधन सांस्कृतिक महोत्सव आणि व्यापक लोकसहभाग, या प्रत्येक यशामागे शिक्षकांची धडपड आणि विद्यार्थ्यांच्या भविष्याबद्दलची बांधिलकी आहे.

घाटघरची शाळा ग्रामीण महाराष्ट्राला सांगतेय

“शाळा दुर्गम असली तरी स्वप्ने दुर्गम नसतात; साधने कमी असली तरी शिक्षकांची जिद्द मोठी असेल, तर विद्यार्थ्यांच्या भविष्याचा मार्ग नक्कीच उजळू शकतो!”

घाटघरच्या शिक्षकांनी हे केवळ बोलून दाखवले नाही, तर प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध केले आहे.

२०२६ चा अध्यक्ष चषक हा त्यामुळे घाटघर शाळेच्या नावावरचा पुरस्कार नसून, ‘परिस्थिती बदलण्याची ताकद शिक्षकांच्या हातात असते’ यावर शिक्कामोर्तब करणारा सन्मान ठरला आहे.