देशातील वैद्यकीय शिक्षण क्षेत्रात प्रवेश मिळवण्यासाठी घेतली जाणारी राष्ट्रीय पात्रता व प्रवेश परीक्षा म्हणजेच नीट ही लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याशी निगडित असलेली अत्यंत महत्त्वाची परीक्षा आहे. डॉक्टर होण्याचे स्वप्न डोळ्यांत साठवून लाखो विद्यार्थी अनेक वर्षे कठोर परिश्रम घेत असतात. अशा परीक्षेचे पेपर फुटणे ही केवळ प्रशासकीय चूक नसून विद्यार्थ्यांच्या भविष्याशी खेळ करणारी गंभीर आणि निंदनीय घटना आहे. जून २०२६ मध्ये पुन्हा परीक्षा घेण्याचा निर्णय जरी घेतला गेला असला, तरी या प्रकारामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये प्रचंड मानसिक ताण, असुरक्षितता आणि व्यवस्थेबद्दल अविश्वास निर्माण झाला आहे.
पेपरफुटीच्या घटनांमुळे मेहनती विद्यार्थ्यांचे नुकसान होते, तर गैरमार्गाचा अवलंब करणाऱ्यांना फायदा मिळतो. त्यामुळे शिक्षण व्यवस्थेची विश्वासार्हताच धोक्यात येते. आजच्या स्पर्धेच्या युगात विद्यार्थी आधीच अभ्यास, करिअर आणि पालकांच्या अपेक्षांच्या दडपणाखाली असतात. अशावेळी परीक्षा रद्द होणे किंवा पुन्हा परीक्षा द्यावी लागणे म्हणजे मानसिक छळासमान आहे. अनेक विद्यार्थ्यांनी वर्षानुवर्षे कोचिंग क्लासेस, सराव परीक्षा आणि अभ्यासासाठी दिवस-रात्र मेहनत घेतलेली असते. परीक्षा झाल्यानंतर काही प्रमाणात त्यांना दिलासा मिळत असतो. मात्र पेपरफुटीमुळे पुन्हा तयारी करावी लागते आणि त्याचा थेट परिणाम विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होतो.
ग्रामीण भागातील आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल विद्यार्थ्यांसाठी ही परिस्थिती अधिक कठीण असते. अनेक विद्यार्थी कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती बिकट असतानाही मोठ्या आशेने परीक्षा देतात. पुन्हा परीक्षा द्यावी लागल्यास प्रवास, राहण्याची व्यवस्था, अभ्यास साहित्य आणि मानसिक तणाव यांचा अतिरिक्त भार त्यांच्यावर पडतो. काही विद्यार्थी नैराश्यग्रस्त होतात, तर काहींचा आत्मविश्वास डळमळीत होतो. त्यामुळे पेपरफुटी ही केवळ कायदेशीर गुन्हा नसून सामाजिक अन्यायदेखील आहे.
या प्रकारासाठी जबाबदार असणाऱ्या व्यक्तींवर अत्यंत कठोर कारवाई होणे आवश्यक आहे. पेपरफुटीत सामील असलेले अधिकारी, कर्मचारी, दलाल, तंत्रज्ञ किंवा संघटित टोळ्या यांच्यावर फौजदारी गुन्हे दाखल करून त्यांना दीर्घकालीन कारावासाची शिक्षा झाली पाहिजे. केवळ निलंबन किंवा चौकशी पुरेशी नाही. अशा प्रकरणांत जलदगती न्यायालयांमार्फत खटले चालवून लवकर निर्णय देणे आवश्यक आहे. कारण शिक्षण क्षेत्रातील भ्रष्टाचार हा देशाच्या भविष्यासाठी घातक ठरू शकतो.
केंद्र आणि राज्य सरकारांनी परीक्षा प्रक्रियेत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अधिक प्रभावी वापर करणे गरजेचे आहे. प्रश्नपत्रिका तयार करण्यापासून ते परीक्षा केंद्रांपर्यंत पोहोचवण्याच्या प्रक्रियेत अत्यंत गोपनीयता आणि डिजिटल सुरक्षा असावी. एन्क्रिप्टेड डिजिटल प्रणाली, बायोमेट्रिक पडताळणी, सीसीटीव्ही नियंत्रण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित निरीक्षण आणि सुरक्षित सर्व्हर प्रणाली यांचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. परीक्षा केंद्रांवरील कर्मचाऱ्यांची पार्श्वभूमी तपासणे आणि त्यांना जबाबदारीची जाणीव करून देणेही महत्त्वाचे आहे.
परीक्षा प्रक्रियेत पारदर्शकता निर्माण करणे हीदेखील काळाची गरज आहे. अनेकदा पेपरफुटीच्या घटना घडल्यानंतर चौकशीचा निकाल जनतेसमोर स्पष्टपणे येत नाही. त्यामुळे अफवा आणि संशय वाढतात. चौकशी अहवाल सार्वजनिक करणे, दोषींवर झालेली कारवाई जाहीर करणे आणि भविष्यातील सुधारणा स्पष्टपणे सांगणे यामुळे विद्यार्थ्यांचा विश्वास काही प्रमाणात परत मिळू शकतो.
पालक आणि समाजानेदेखील विद्यार्थ्यांच्या मानसिक स्थितीकडे गांभीर्याने पाहणे गरजेचे आहे. पुन्हा परीक्षा होणार असल्याने विद्यार्थ्यांवर अनावश्यक दबाव टाकण्याऐवजी त्यांना मानसिक आधार देण्याची आवश्यकता आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि कोचिंग संस्थांनी समुपदेशन सत्रे आयोजित करून विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढवावा. परीक्षा म्हणजे आयुष्याचा शेवट नसून एक संधी आहे, ही भावना विद्यार्थ्यांमध्ये निर्माण करणेही महत्त्वाचे आहे.
पेपरफुटीच्या घटनांमुळे देशाच्या शिक्षण व्यवस्थेची प्रतिमा मलिन होते. भारत जगातील सर्वात मोठी युवा शक्ती असलेला देश आहे. गुणवत्तापूर्ण आणि प्रामाणिक शिक्षण व्यवस्था हीच देशाच्या प्रगतीची खरी पायाभरणी आहे. जर प्रवेश परीक्षाच संशयाच्या भोवऱ्यात अडकल्या, तर गुणवत्ताधारित शिक्षण पद्धतीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते. त्यामुळे अशा घटना रोखण्यासाठी सरकार, परीक्षा संस्था, पोलीस यंत्रणा आणि समाज यांनी एकत्रितपणे कठोर भूमिका घेणे आवश्यक आहे.
नीट पेपरफुटीची घटना ही अक्षम्य आणि संतापजनक आहे. विद्यार्थ्यांच्या मेहनतीवर पाणी फेरणाऱ्या अशा प्रकारांना कोणतीही सहानुभूती मिळता कामा नये. दोषींना कठोर शिक्षा आणि परीक्षा प्रक्रियेत आमूलाग्र सुधारणा या दोन गोष्टी तातडीने केल्या गेल्या, तरच भविष्यात अशा घटना टाळता येतील. अन्यथा विद्यार्थ्यांचा व्यवस्थेवरील विश्वास उडेल आणि शिक्षण क्षेत्रातील प्रामाणिकपणालाच मोठा धोका निर्माण होईल.
- सौ. सुवर्णा खांडगेपाटील