तेजल मोरजकर : Navimumbailive.com@gmail.com
पिकं करपली, विहिरी आटल्या, टँकरने तहान भागविण्याची वेळ;
माण तालुक्यातील शेतकऱ्यांची आर्त हाक — टेंभू-तारळीचे पाणी सोडा, उरलेली पिकं वाचवा!
सातारा : आभाळाकडे डोळे लावून बसलेल्या शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांत आता पावसाची नव्हे, तर अश्रूंची धार दिसू लागली आहे. पावसाळा सुरू होऊन दोन महिने उलटून गेले, ऑगस्ट संपत आला; मात्र सातारा जिल्ह्याच्या पूर्व भागातील माण तालुक्यावर पावसाने पुन्हा एकदा दांडी मारली आहे. शेतात उभी असलेली मका, बाजरी, तूर, चवळी, मूग आणि ऊसाची पिके पाण्याअभावी करपण्याच्या मार्गावर आहेत. कुठे विहिरी तळ गाठत आहेत, कुठे बोअरवेल कोरड्या पडल्या आहेत, तर कुठे पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकरची वाट पाहण्याची वेळ आली आहे.
एका घागरीसाठी टँकरची वाट!
माण तालुक्यातील म्हसवड, दहिवडी परिसरासह अनेक गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची परिस्थिती गंभीर बनली आहे. २९ गावांना सुमारे ३० टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू असल्याचे स्थानिक पातळीवरील चित्र आहे. मात्र टँकरने घराची तहान भागेल; शेताची तहान कशी भागणार? जनावरांना पाणी कुठून मिळणार? या प्रश्नाचे उत्तर मात्र शेतकऱ्यांकडे नाही. माण तालुका हा दुष्काळाशी झुंजणारा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. यंदाच्या उन्हाळ्यातच येथे पाणीटंचाईने उग्र रूप धारण केले होते. माण तालुक्यात ६७ हजार नागरिक आणि ९१ हजारांहून अधिक पशुधन टँकरच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. आता पावसाळ्याच्या अखेरीकडे वाटचाल सुरू असतानाही टंचाईची छाया कायम राहणे ही परिस्थितीची गंभीरता दाखवणारी बाब आहे.
“दिवाळीपर्यंत गावात किती जण राहतील?”
माण तालुक्यातील बनगरवाडीची व्यथा तर काळजाचा ठाव घेणारी आहे. पाणीच नसेल तर शेती कशी करायची? जनावरे कशी जगवायची? घर कसे चालवायचे? या प्रश्नांनी शेतकरी अक्षरशः हतबल झाले आहेत. “दिवाळीपर्यंत संपूर्ण गाव गावात असेल का?” हा प्रश्न बनगरवाडीतील ग्रामस्थ विचारत आहेत. या एका प्रश्नात त्यांच्या भविष्याची संपूर्ण भीती दडलेली आहे. शेतकरी गाव सोडू इच्छित नाही. त्याला आपली माती सोडायची नाही. ज्या जमिनीत त्याच्या वडिलांनी घाम गाळला, ज्या बांधावर त्याचे बालपण गेले, ज्या शेतातून त्याच्या कुटुंबाचा संसार चालतो, ती जमीन सोडून जाण्याची वेळ त्याच्यावर यावी, यापेक्षा मोठी शोकांतिका कोणती?
पण पाणीच नसेल तर माणूस जगणार कसा?
“उरलेलं १० ते २० टक्के पीक तरी वाचवा!”
बनगरवाडीतील ग्रामस्थांनी ग्रामविकासमंत्री जयकुमार गोरे यांच्याकडे आर्त मागणी केली आहे. टेंभू योजनेतून आणि तारळी धरणातून तातडीने पाणी सोडावे, अशी त्यांची मागणी आहे. “संपूर्ण पीक वाचेल अशी अपेक्षा नाही; उरलेली १० ते २० टक्के पिके तरी वाचवा,” अशी हतबल भावना शेतकरी व्यक्त करत आहेत. पिके वाचली तर शेतकरी उभा राहील. पिके गेली तर कर्जाचा डोंगर, जनावरांचा चारा, पुढच्या हंगामाची चिंता आणि घरातील मुलांच्या शिक्षणाचा प्रश्न त्याच्या पुढे उभा राहणार आहे. माण-खटावमध्ये पाण्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी उरमोडी, जिहे-कठापूर, आंधळी आणि टेंभू यांसारख्या योजनांवर वर्षानुवर्षे काम सुरू आहे. माणच्या उत्तर भागातील ३२ गावांना जिहे-कठापूर योजनेचे पाणी देण्यासाठी आंधळी उपसा सिंचन योजनेचे काम पुढे नेले जात असल्याचेही यापूर्वी सांगण्यात आले आहे.
ग्रामविकासमंत्र्यांच्या मतदारसंघातच पाण्यासाठी आक्रोश
फेब्रुवारी २०२५ मध्ये संभाव्य पाणीटंचाई लक्षात घेऊन माण तालुक्यासाठी उरमोडी योजनेचे आवर्तन सुरू करून त्यानंतर तारळीचे पाणी देण्याचे निर्देशही मंत्री जयकुमार गोरे यांनी दिले होते. मात्र आज बनगरवाडीचा शेतकरी पुन्हा त्याच पाण्यासाठी आर्त हाक देत असेल, तर योजनांचे पाणी नेमके कुठे अडते, हा प्रश्न उपस्थित होतो. माण-खटाव मतदारसंघाचे आमदार आणि राज्याचे ग्रामविकासमंत्री जयकुमार गोरे यांनी या भागाच्या विकासात पाणी हा केंद्रबिंदू असल्याचे अनेकदा अधोरेखित केले आहे. २०२६च्या सुरुवातीला त्यांनी उरमोडी, जिहे-कठापूरचे पाणी आणल्याचे आणि टेंभूची कामे प्रगतीपथावर असल्याचे सांगितले होते. म्हणूनच आज बनगरवाडीतील शेतकऱ्यांचा आक्रोश अधिक बोचरा वाटतो.
पावसाने पाठ फिरवली की शेतकऱ्याचे जगणेही कोरडे पडते
सातारा जिल्ह्यातील पाणीटंचाई यंदा पावसाळ्याच्या उंबरठ्यावरही गंभीर होती. जूनमध्ये जिल्ह्यात ११२ गावे आणि ३८६ वाड्यावस्त्या टंचाईने बाधित असल्याचे, १ लाख ३० हजारांहून अधिक नागरिक आणि ८८ हजारांहून अधिक जनावरे पाण्याच्या संकटात असल्याचे वृत्त आले होते. १०६ टँकरद्वारे पाणीपुरवठा सुरू असल्याची आकडेवारीही प्रसिद्ध झाली होती. जुलैच्या सुरुवातीलाही सातारा जिल्ह्यात १२० गावे आणि ४०३ वाड्यांना टँकरने पाणीपुरवठा होत होता.
आता राजकारण नको; फक्त पाणी द्या!
बनगरवाडीच्या शेतकऱ्यांची मागणी अत्यंत साधी आहे—“राजकारण नंतर करा; आधी पाणी द्या.”
टेंभू योजनेतून पाणी सोडा. तारळीचे पाणी सोडा. उरलेले पीक वाचवा. जनावरांना पाणी द्या. गावातील माणसांना जगू द्या.
कारण पाण्याअभावी एखादे पीक करपणे ही शेतीची हानी असते; पण पाण्याअभावी एखादे कुटुंब गाव सोडते, तेव्हा तो संपूर्ण समाजाचा पराभव असतो. आज बनगरवाडीच्या शेतात उभ्या असलेल्या करपलेल्या पिकांकडे पाहताना एकच प्रश्न काळजाला चटका लावतो. पाऊस आला नाही म्हणून जमीन तहानली आहे की, व्यवस्था वेळेवर पोहोचली नाही म्हणून माणूस? ऑगस्ट संपत आला आहे. आभाळ अजूनही आशेने पाहणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या डोळ्यांत आहे. पण आता त्या डोळ्यांत आशेपेक्षा भीती अधिक आहे. पाऊस पडेल का? पीक वाचेल का? जनावरे जगतील का? आणि सर्वांत मोठा प्रश्न—दिवाळीला बनगरवाडीच्या प्रत्येक घराच्या चुली पेटतील का? या प्रश्नांची उत्तरे आता घोषणांमध्ये नव्हे, तर पाण्याच्या प्रत्येक थेंबात द्यावी लागणार आहेत.
